500-lecie Miasta Tarnowskie Góry

Według legendy chłop zwany Rybką, zamieszkujący osadę Tarnowice (dziś Tarnowice Stare, to od nich wzięła się nazwa Tarnowskich Gór), odkrył na polu na terenie dzisiejszego miasta pierwszą bryłę kruszcu. Wydarzenie to sprawiło, że tutejsze bogactwa mineralne zaczęły przyciągać licznych kopaczy srebra i ołowiu, których ogarnęła prawdziwa gorączka srebra. Wkrótce powstała tu osada górnicza, a wraz z nią „góry/gory”, czyli po staropolsku – podobnie zresztą jak w języku niemieckim „Berg” i czesku „hory” – kopalnie. To od nich wzięły się „góry” w nazwie. To nie jedyny taki etymologiczny przypadek: słowo górnik ma przecież takie samo pochodzenie (w języku czeskim i niemieckim tak samo!).

Margrabia Ansbach i książę karniowski Jerzy Hohenzollern oraz książę opolski Jan II wydali w Opolu 16 i 18 listopada 1528 roku ustawę górniczą zwaną „Ordunkiem Gornym”. Zawierający 72 artykuły zbiór regulował działalność górników i kopalń. Dokument ustanawiał m.in. władzę górniczą i miejską w Tarnowskich Górach. Określał m.in. czas pracy robotników (siedem dni w tygodniu, „12 godzin na szychtę”), jak i ich zarobki na różnych stanowiskach. Jeden z istotnych punktów „Ordunku” stanowiło powołanie kasy brackiej, czyli specjalnego funduszu, na który składali się robotnicy i który przeznaczano na potrzeby społeczne, między innymi wypłacanie świadczeń chorym czy ubogim pracownikom (ubezpieczenie).

„Ordunek Gorny” wspominał o trzech językach: polskim, niemieckim i czeskim, gdyż w artykule 49 (w polskim przekładzie) mówił: „Ponieważ na naszych gorach niemiecki, czeski i polski lud gwarcy i robotnicy są, narządzujemy, aby burmistrz był takowy, co by obojętną [a więc każdą z nich) mowę dobrze umiał”. 

22 lipca rozpoczęto budowę „Sztolni Boże Wspomóż”, która miała zastąpić wysłużoną „Sztolnię św. Jakuba”. Początkowo roboty szły pełną parą, ale gdy okazało się, że na ukończenie inwestycji nie ma już pieniędzy, a mieszkańcy wcale nie palą się, by finansować ją z własnej kieszeni, rada miejska postanowiła ściągnąć składki (tzw. zamkosty) odpowiednią uchwałą. Niestety budowa sztolni nie była przedsięwzięciem udanym. Na znaczeniu zyskała dopiero na początku XIX wieku, gdy jej lokalizację docenili ówcześni inżynierowie. Do dziś można oglądać zrekonstruowany portal wylotu sztolni znajdujący się u jej wylotu w dzielnicy Strzybnica.

Początek trwających w latach 1740-1763 wojen śląskich – trzech wojen między monarchią Habsburgów a Prusami Hohenzollernów o panowanie nad Śląskiem. W ich wyniku Tarnowskie Góry znalazły się w granicach Królestwa Prus. Wcześniej, od 1525 roku, Miasto Gwarków z całym Śląskiem, znajdowało się pod panowaniem Habsburgów.

Między 7 a 10 października, w drodze na kongres Świętego Przymierza w Opawie, przebywał w Tarnowskich Górach car Rosji Aleksander I Romanow (w wyniku ustaleń Kongresu Wiedeńskiego z 1815 r. został on królem Polski). W czasie swojego pobytu w mieście odwiedził on kopalnię „Fryderyk”.

W wyniku podziału istniejącego od 1742 roku i mocno rozwijającego się powiatu bytomskiego (którego nieformalną stolicą były Tarnowskie Góry) powstało pięć nowych powiatów: bytomski, katowicki, zabrski i tarnogórski.

W wyniku plebiscytu, jaki odbył się na Górnym Śląsku 20 marca 1921 r. oraz III Powstania Śląskiego, Tarnowskie Góry stały znalazły się w granicach Polski i autonomicznego województwa śląskiego. 26 czerwca 1922 r. polskie wojsko przejęło kontrolę i wkroczyło do miasta.

Grupa pasjonatów ze Stowarzyszenia Miłośników Historii i Zabytków Ziemi Tarnogórskiej ustawiła na placu przy kościele parafialnym słynną Dzwonnicę Gwarków, która oznajmiała kiedyś początek i koniec górniczej szychty. Drewniana konstrukcja, przewieziona na przyczepie traktora z oddalonej o kilka kilometrów XIX-wiecznej hałdy popłuczkowej kopalni „Fryderyk” stoi tam do dnia dzisiejszego. W 2022 roku wymieniono w niej dzwon.

Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej w czasie pierwszych Gwarków uruchomiło dla turystów wówczas najdłuższy w Polsce podziemny przepływ łodziami (600 m), czyli Sztolnię Czarnego Pstrąga. Stanowi ona niewielką część XIX-wiecznej „Głębokiej Sztolni Fryderyk”. Podziemna Wenecja położona jest na terenie urokliwego parku przyrodniczo-krajobrazowego „Park w Reptach i Dolina Dramy”.

21 sierpnia w Fabryce Zmechanizowanych Obudów Ścianowych Fazos w Tarnowskich Górach wybuchł pierwszy na Górnym Śląsku strajk solidarnościowy, który później zaowocował podpisaniem tzw. „porozumień sierpniowych”. Strajk, obok postulatów płacowych i socjalnych, wyartykułował żądania o charakterze ogólnospołecznym i solidarnościowym z zakładami pracy protestującymi na Wybrzeżu. Protestujący żądali  m.in. zwiększenia wysokości zasiłków rodzinnych do wysokości obowiązujących w wojsku i milicji, poprawy zaopatrzenia placówek handlowych, likwidacji sklepów komercyjnych i przywrócenia cen z maja 1976 roku, obniżenia opłat za przedszkola, zwiększenia nakładów książek szkolnych i druków, zmniejszenia wydatków na cele propagandowe i reprezentacyjne.

Rozwiązanie kryzysu nastąpiło rano 22 sierpnia, kiedy strajkujący postanowili zawiesić protest do 1 września. Do wznowienia strajku nie doszło, ponieważ zawarte w Szczecinie i Gdańsku porozumienia tamtejszych MKS-ów ze stroną partyjno-rządową robotnicy tarnogórskiej fabryki uznali za spełnienie własnych żądań. 3 września dyrekcja zakładu zawarła porozumienie z przedstawicielami tworzących się już w fabryce niezależnych związków zawodowych.

1 stycznia w wyniku reformy administracyjnej przywrócono (po likwidacji w 1975 roku) powiat tarnogórski. W jego obrębie znalazły się miasta: Tarnowskie Góry, Kalety, Miasteczko Śląskie i Radzionków oraz gminy: Krupski Młyn, Ożarowice, Świerklaniec, Tworóg, Zbrosławice.

Pogórnicze zabytki Tarnowskich Gór zostały wpisane na Listę światowego dziedzictwa UNESCO! Decyzja zapadła 9 lipca w Krakowie podczas 41. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa. Był to 15. polski obiekt na tej prestiżowej liście i pierwszy w województwie śląskim.

Wpis pt. Kopalnie rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach składa się z głównego kompleksu kopalnianego i systemu gospodarowania wodami, należącego do historycznej kopalni Fryderyk (niem. Friedrichsgrube) oraz Stacji Wodociągowej Staszic (niem. Wasserwerk Adolfschaft), wraz z bezpośrednio powiązanymi atrybutami powierzchniowymi. Całe dobro klasyfikowane jest jako pojedyncze, jednak dla ułatwienia procesu ochrony i zarządzania wyróżniono 8 obszarów charakterystycznych, w ramach których wyszczególniono 28 atrybutów na terenie Tarnowskich Gór oraz Bytomia i Zbrosławic.